Waarom zijn we zo geobsedeerd door haaienfilms? ‘Ze vallen zelden mensen aan’

Succesvolste haai

In de horrorklassieker van Steven Spielberg wordt een kuststadje geterroriseerd door een witte haai. Sheriff Brody (Roy Scheider) waarschuwt voor het gevaar, maar de burgemeester vreest vooral een terugloop van het toerisme. Terwijl de haai de ene na de andere badgast verslindt, verzint Brody samen met zeebonk Quint (Robert Shaw) een plan om het gevaar voor eens en altijd te stoppen.
Hoewel Jaws zeker niet de eerste film was over bloeddorstige haaien (White Death uit 1936 ging al over de jacht op een agressieve vis), was het wel met afstand de succesvolste. De film trok alleen al in Amerika bijna zeventig miljoen mensen naar de bioscoop.

De populariteit van Jaws had ook een keerzijde. De kaskraker veranderde de manier waarop we keken naar haaien. Psychologen noemen dat ‘het Jaws-effect’. Na het verschijnen van de film werden er in Amerika talloze visexpedities georganiseerd waarbij de opvarenden jacht maakten op haaien. Daarnaast werden pogingen om deze dieren te beschermen vaak gedwarsboomd, want het waren toch maar ‘bloeddorstige monsters’. “Het spijt me enorm dat mijn film heeft bijgedragen aan de bedreiging van de haaien”, zei Spielberg later tegen de BBC. “Een van mijn grootste angsten is niet dat ik word opgegeten door een haai, maar dat haaien op een of andere manier boos zijn op mij.”

Freek Vonk

In de medische wetenschap staat de angst voor haaien bekend als ‘selachofobie’. Zoals wel vaker bij fobieën, is deze niet altijd even rationeel. Haaien vallen namelijk zelden mensen aan. En als het al gebeurt, haken zij meestal na één beet af. Freek Vonk kan daarover meepraten. In 2017 werd hij op de Bahama’s door een haai gebeten in zijn bovenarm. Ondanks deze bloederige ontmoeting, blijft Vonk strijden voor het behoud van deze diersoort. "Het litteken is daar een permanente herinnering aan”, schreef hij op Facebook. De bioloog heeft geluk gehad: vorig jaar overleden wereldwijd tien mensen aan de gevolgen van een haaienbeet. Natuurlijk is ieder slachtoffer er één te veel, maar de haaien hebben meer te vrezen van óns. Volgens recente schattingen worden er ongeveer tachtig miljoen (!) van deze dieren per jaar gedood.

Spielberg bedankte wijselijk voor de volgende Jaws-film, maar in 1978 keerde Scheider terug als sheriff Brody. Jaws 2 is vooral een zouteloze herhaling van zetten. Maar na het zien van deeltje 3 en 4 is dit vervolg met terugwerkende kracht zo gek nog niet. In Jaws 3-D valt een haai SeaWorld, zeg maar het Amerikaanse Dolfinarium, aan. Tegenwoordig wordt de film vooral herinnerd vanwege de onbedoeld hilarische 3D-effecten. In Jaws: The Revenge neemt de haai hoogstpersoonlijk wraak op de Brody-familie. Michael Caine klust ook bij in dit derde en laatste vervolg. “Ik heb de film nooit gezien, maar hij is ongetwijfeld verschrikkelijk. Het huis dat ik ervan kon laten bouwen is daarentegen geweldig”, aldus de Oscar-winnaar.

Meligheid

Rond de eeuwwisseling maakte vooral Open Water indruk. In deze ijzingwekkende thriller blijven twee toeristen na een duikexcursie watertrappelend achter in de oceaan. Als de nacht valt en de haaien bloed ruiken, lijkt hun lot bezegeld. Net als Jaws heeft Open Water maar weinig middelen nodig om de spanning tot een kookpunt te brengen. Deep Blue Sea leunt zwaarder op spektakel dan op suspense, met als resultaat een bijzonder vermakelijke monsterfilm. Hierin ontsnappen hyperintelligente haaien uit een onderwaterlaboratorium. De laatste momenten van Samuel L. Jackson vormen daarbij een hoogtepunt in het genre.

Deze uitblinkers konden niet voorkomen dat haaienhorror op de lijst van bedreigde filmsoorten belandde. In 2013 beleefde het genre echter een opmerkelijke revival met Sharknado. In deze cultkraker wordt Los Angeles geteisterd door een bizar weerfenomeen: wervelstormen vol hongerige haaien. Hierna kwamen tientallen haaienfilms uit die elkaar probeerden te overtreffen in meligheid. Titels als Santa Jaws, Raiders of the Lost Shark en Bad CGI Sharks spreken in dat opzicht boekdelen.

Prima popcornvermaak

In dezelfde periode kwamen er genoeg horrorfilms uit die wél effectief inspeelden op onze oerangsten. In The Shallows zoekt een surfster (Blake Lively) na een haaienaanval haar toevlucht op een smalle rots. Ook daar is zij niet veilig voor het grijze gevaarte. In 47 Meters Down storten twee zussen (onder wie Mandy Moore) naar de bodem van de zee in een haaienkooi. Daar worden ze met open kaken ontvangen door de lokale bevolking. Beide films profiteren van prima hoofdrolspelers, een claustrofobische setting en griezelig overtuigende speciale effecten. Bij The Meg staat het zweet minder snel in je handen. Maar het duel tussen Jason Statham en een prehistorische megahaai levert prima popcornvermaak op. 

De wetenschap mag dan wel zeggen dat haaien zelden of nooit opzettelijk menselijk aanvallen, als je op vakantie in de diepzwarte ogen van deze roofdieren staart is dat een schrale troost. Zolang regisseurs munt weten te slaan uit deze universele angst, blijft het dus nog wel even onveilig in de woelige filmwateren. 

Sous la Seine is vanaf 5 juni te zien op Netflix.

Dit verhaal verscheen eerder in Veronica Superguide. Nooit meer iets missen? Sluit dan snel een voordelig abonnement af!