Waarom kijken we massaal naar kijkcijferkanon Even Tot Hier?

Tekst: Hanneke Mijnster

Vorig jaar om deze tijd keken er dik twee miljoen mensen naar de satirische musicalkunsten van Van der Laan & Woe op televisie. Dat zijn aantallen die sinds Kopspijkers eigenlijk niet meer vertoond zijn in Nederland. Ook De Avondshow met Arjen Lubach gaat die kant op. Betekent het dat de Gouden Eeuw voor humor en satire weer is aangebroken? 

Dat gaat weer een beetje ver: niet alles wat geestig bedoeld is, scoort de pannen van het dak. Promenade kwam bijvoorbeeld nooit verder dan zo’n honderdduizend kijkers. Wij gingen eens zitten met een aantal professionals uit het vak. Is er een recept voor succes? Wat zijn de do’s en wat zijn de don’ts? Ze kwamen tot zes tips voor aspirant-lolbroeken.  

1. Weet voor wie je grappen maakt

Kiki Schippers, die ken je misschien nog van haar persconferentieliedjes op tv en anders vast van Spijkers met Koppen op Radio 2, doet precies wat Niels en Jeroen doen, maar dan op de radio. Zij heeft wel een idee waarom satire soms wel en soms ook helemaal niet werkt. “Humor is spelen met bekende informatie. Voor mensen in de cultuursector was het programma Promenade hilarisch, omdat ze wisten waar de grappen naar verwezen. Voor anderen was het wellicht iets te ingewikkeld. Het gevoel van deel uitmaken van dezelfde groep en samen weten waar de grens is, dat bepaalt of iets grappig gevonden wordt. Daarom winnen er ook zoveel cabaretiers bij De Slimste Mens, zij moeten wel veel weten om grappen op te kunnen bouwen. Op absurdisme kun je altijd wel aanhaken. Even Tot Hier doet dat goed en Lubach gaat daar nog een stap verder in. Hij vindt het leuk om het iets beter te weten.”

2. Lees alle kranten en spit Twitter door

Om zichzelf te voeden voor goede grappen, staat Kiki’s hoofd altijd aan. “Ik heb vijf kranten en zit elke dag boven op het nieuws. Lezen, luisteren, kijken en nog meer lezen. Kranten en nieuwsbrieven, alles slurp ik op. Daarbij kijk ik naar wat volgens de kranten belangrijk is en wat ik zelf belangrijk vind. Twitter is ook goud voor de spraakmakende fragmenten. Ik neem het in me op en kauw erop. Om het zo actueel mogelijk te houden, geef ik heel veel ruimte aan het laatste moment. Bij die liedjes over de persconferentie moest ik drie kwartier later al een lied klaar hebben. Dan moet het meeste al wel in je hoofd zitten, dat geldt natuurlijk ook voor Even Tot Hier. Het belangrijkst is dat je een gevoel vormt. Dat je het sentiment vangt van wat er bij de mensen leeft en daar iets aan toevoegt. Ga ik erin mee of ga ik er juist tegenin? Als een grap al een keer gemaakt is, moet je ’m niet nog een keer maken. Nee, je hebt echt één kans. Daarom maak ik ook niets definitief voor de deadline. Zelfs bij een dag vooruit werken, word je ingehaald door de tijd. Alles wat ik door de week verzamel schrijf en plak ik in wat ik een ‘bullet journal’ noem. Tegen de tijd dat ik moet werken, kijk ik terug naar wat ik blijkbaar belangrijk vind."

"Het kan dus best zijn dat ik al een hele scène voor Spijkers heb geschreven en dat ik het toch anders doe. Nee, dat is niet eens jammer. Het moet gewoon goed. Dus dan maar gewoon heel vroeg opstaan iedere zaterdag. Traditioneel cabaret vind ik niet zo leuk, dat kan zo prekerig zijn. Je ziet dat betwetercabaret het nu wel goed doet op tv. Ik vond het leuk om Lilianne Ploumen te imiteren, de oud-fractievoorzitter van de Partij van de Arbeid, maar niet om haar helemaal kapot te maken. Liever geef ik ruimte aan de twijfel, dan dat ik inzoom op wat ze allemaal fout heeft gedaan. De worsteling van waar het mislukt, waar we allemaal een beetje mislukken, dat vind ik interessant en leuk om uit te vergroten.” 

3. Durf grappen weg te gooien 

Presentator Jack Spijkerman vond Promenade juist ontzettend leuk. “Diederik Ebbinge en Ton Kas zijn geniaal, al was het vooral een programma voor een VPRO-kijker. Even Tot Hier en ook Paul de Leeuw lenen zich meer voor een breed publiek. Herkenbaarheid is daarin het meest belangrijk. Je kunt als je grappen bedenkt niet stilstaan bij de vraag of het publiek het wel snapt. Waar ligt de grens van een grap? Nou, in mijn hoofd. Het maakproces is heel hard werken en verschrikkelijk veel lachen, maar vooral ook heel veel grappen weggooien. En wij hadden maar vijftien minuten cabaret hè, in Kopspijkers, Even Tot Hier vult iedere week vijftig minuten. Dat is echt knap. Ik voelde altijd een enorme ontlading bij het slotapplaus, de motivator voor je harde werk en de reden om je de week erop weer opnieuw af te beulen. Dus ik snap wel dat ze publiek op videoschermen toevoegden tijdens de lockdown.”

4. Zorg altijd voor publiek erbij

“Wat Even Tot Hier ook zo succesvol maakt, is dat Niels en Jeroen ervaren theatermakers zijn”, denkt Spijkerman. “Ik heb geloof ik al hun shows wel gezien. Ze zijn steengoed en hebben een sterk gevoel voor timing. En daarbij voelen ze uitstekend aan hoe het publiek reageert. Publiek is essentieel bij satire, want horen lachen doet lachen. Daar waren ze in Amerika al lang achter, daarom gooiden ze een lachband onder elke comedyshow. Sidekicks op de radio gaan daarmee nog weleens de mist in. Op zender zijn de grootste lachzakken om zichzelf, maar voor een volle zaal slaan hun grappen helemaal dood. Zo heb ik Jeroen van Inkel eens een enorme uitglijder zien maken. Maar een garantie heb je nooit, want het kan best zijn dat het publiek een andere soort humor heeft dan jij.”

“Bij Kopspijkers namen we de uitzending altijd in één keer op. ‘s Ochtends zaten we met de redactie, ‘s middags met het cabaretteam en dan ‘s avonds met publiek. Op een gegeven moment wilde zenderbaas Vera Keur van tevoren de teksten lezen, maar zo werkt het niet. Dan komt een grap totaal niet over. Als je een sketch van Herman Finkers leest zonder zijn intonatie erbij, valt er geen zak te lachen. Het is juist ook hoe hij de tekst brengt wat de grap maakt. Net zoals met Martijn Koning bij Jinek onlangs. Een columnist heeft de vrije hand en die mag je best achteraf ter verantwoording roepen, maar niet regisseren. Dat Baudet zo snel beledigd was, was natuurlijk het domste wat hij kon doen. Met zo’n zuur gezicht, net als Trump vaak trekt, ben je voer voor comedians.”

5. Voor keiharde grap moet je gevoelig zijn

Actrice en comedian Ellen Pieters zat destijds in het Kopspijkers-team, deed een fantastische Máxima en Rita Verdonk en ook kun je haar kennen uit het theater. Op dit moment speelt ze met haar man Han Oldigs in het stuk Adam & Eva 2.0, waarin ze met een humoristische nieuwsgierigheid het ontstaan van de aarde overdoen.

“Met satire kun je dingen aan de kaak stellen zonder dat je je eigen mening doordrukt. En dat is fijn, want je kunt je boosheid of gekwetstheid over dingen op die manier hele toegankelijk brengen. Jeroen van Merwijk kon dat bijvoorbeeld heel goed, zoals in het liedje Een Oorlog Tegelijk. Dat is satire ten top. Keiharde grappen kunnen ook satire zijn, maar daar komen maar weinigen mee weg. Alleen Hans Teeuwen kon dat, omdat hij eigenlijk zelf zo gevoelig is. Hij beukt zichzelf zo overal doorheen. Als je alleen maar een keiharde klootzak bent, vindt niemand het leuk. Je moet het wel voelen. In satire kun je mensen nadoen, zoals ik deed bij Kopspijkers. Van der Laan en Woe doen het anders, zij stellen zich op als presentatoren. Ze vullen elkaar heel goed aan en weten op een muzikale manier onrecht om te buigen naar iets grappigs. Heel slim.”

6. Je moet zelf pijn kunnen lijden

“Het is niet per se leuk om satire te maken”, vindt Ellen Pieters. “Het komt voort uit een soort gedrevenheid, maar je worstelt altijd. Als het gelukt is, als ik iets heb weten over te brengen, dat is fantastisch. Daar doe ik het voor. Of deed, moet ik zeggen, want ik doe het niet meer. Ik vond de stress om altijd te moeten presteren binnen een week zo pittig. Aan een toneelstuk kun je werken, en schaven, televisie is vluchtig. Het is niet voor niks dat je vaak mensen bij tv ziet die al hyper van zichzelf zijn. Wat dat betreft begrijp ik wel dat Van der Laan en Woe tijdens de opnames van zo’n seizoen naar een huisje in de natuur vluchten. Ik word het gelukkigst van een mooie rol, waar ik zelf iets uit kan halen. Die zinnen in een script zijn niet zomaar opgeschreven, het is een mooie puzzel om daar iets eigens aan toe te voegen. Momenteel is Media Inside mijn satire-hit. Dat vind ik iets verrukkelijks en dat neem ik echt op als ik het niet kan zien. De relativering die onder dat gemopper en gezucht over de mediaberichten zit, vind ik het leukst. Ze branden alle sterren tot op de grond af. Heerlijk!”

Even tot Hier keert op 12 november terug op NPO1. Tijdens het wereldkampioenschap voetbal in Qatar kán de aanvangstijd anders zijn normaal, dus let even goed op voor je op de bank neerploft.

Dit verhaal verscheen eerder in Veronica Superguide. Nooit meer iets missen? Sluit dan snel een voordelig abonnement af!